خاطرات
یاد باد آن روزگاران یاد باد
خاطرات عملیات خیبر وبدر /قسمت اول
در ادامه بخوانید...
تحلیلی بر مفهوم حاشیه‌نشینی
کد مطلب: 27197
تاریخ انتشار: 1395/10/05
در حوزه مسائل اجتماعی، باید به نگاه سیستمی قائل بود. به این معنی که مفاهیمی چون حاشیه‌نشینی، اسکان غیر رسمی، فقر شهری، بیکاری، فقدان بهداشت روحی و جسمی، تکدی‌گری، روسپی‌گری، کودکان کار، مهاجرت و جذابیت شهری و مواردی از این دست را باید به عنوان عناصر یک مجموعه به هم پیوسته در نظر گرفت که بر یکدیگر تاثیر می‌گذارند.

احمد حکیمی‌پور / عضو شورای اسلامی شهر تهران- در حوزه مسائل اجتماعی، باید به نگاه سیستمی قائل بود. به این معنی که مفاهیمی چون حاشیه‌نشینی، اسکان غیر رسمی، فقر شهری، بیکاری، فقدان بهداشت روحی و جسمی، تکدی‌گری، روسپی‌گری، کودکان کار، مهاجرت و جذابیت شهری و مواردی از این دست را باید به عنوان عناصر یک مجموعه به هم پیوسته در نظر گرفت که بر یکدیگر تاثیر می‌گذارند.
اگر بخواهیم این مفاهیم را به صورت سلسله‌ای از روابط علت و معلولی ترسیم کنیم، به عقیده من آسیب‌های اجتماعی که بخش عمده آنها شامل فقر شهری، فقدان بهداشت روحی و جسمی، تکدی‌گری، روسپی‌گری، کودکان کار و وقوع انواع جرم‌هاست، به طور عمده معلول‌های علتی به نام حاشیه‌نشینی محسوب می‌شوند. 
اصطلاح حاشیه‌نشینی اولین بار توسط رابرت پارک، جامعه‌شناس آمریکایی مکتب شیکاگو مطرح شد. تعاریف متعددی از حاشیه‌نشینی وجود دارد اما تعریف مقابل را می‌توان صریح‌ترین آنها قلمداد کرد: حاشیه‌نشینِ شهری کسی است که در شهر سکونت دارد، ولی به هر دلیلی نتوانسته در نظام اجتماعی-اقتصادی شهر به شکل صحیح و رسمی ادغام شود که این امر نهایتاً منجر به عدم توانایی استفاده وی از امکانات و خدمات شهر می‌شود. لذا منظور از حاشیه‌نشینی، صرفاً دوری فیزیکی از مرکز شهر نیست، بلکه منظور هر نوع دوری از جامعه است که شامل مناطق مرکزی شهر هم می‌شود. اگرچه در تهران مناطقی چون دروازه غار و خاک سفید که در حوالی مرز محدوده تهران هستند، تعداد کثیری از حاشیه‌نشینان را در خود جای داده‌اند، اما برای نمونه منطقه 2شهر تهران که یکی از مناطق شمالی و مرفه شهر محسوب می‌شود، حدفاصل پل مدیریت تا اتوبان همت در رود دره درکه و بخشی از رود دره فرحزاد، بخشی از حاشیه‌نشینان تهران را در خود جای داده است. لذا با این تعریف از حاشیه‌نشینی، تمایز آن از مفهوم سکونت غیر رسمی روشن می‌شود و به عبارت بهتر، حاشیه‌نشین هم می‌تواند سکونت رسمی داشته باشد، هم سکونت غیر رسمی. 
حاشیه‌نشینی امروزه به یکی از بزرگ معضلات کلانشهرها و شهرهای بزرگ کشور تبدیل شده است. حال سوال اینجاست که اگر حاشیه‌نشینی علتِ وقوع بسیاری از آسیب‌های اجتماعی است، خودِ مفهومِ حاشیه‌نشینی معلولِ کدام علت است؟ در تحلیل حاشیه‌نشینی، آن را پیامد اصلیِ مهاجرت می‌دانند و مهاجرت را معلولِ بیکاری و جذابیت شهرها به عنوان ماوایی برای یافتن شغل. اگرچه نرخ اشتغال در کلانشهرها و سهم آنها از تولید ناخالص داخلی کشور گواهی بر مطلوبیت وضعیت اشتغال در شهرها نسبت به روستاها و در کلانشهرها نسبت به سایر شهرهاست، اما این موضوع در مرکز و خارج از مرکز شهرهای بزرگ و کلانشهرها به طور یکسان مصداق ندارد.
افرادی که به امید اشتغال و کسب درآمد، از روستاها و شهرهای کوچک راهیِ شهرهای بزرگ می‌شوند به دلیل عدم توان پرداخت هزینه زندگی در مرکز شهرها، کم‌کم به خارج از مرکز تغییر سکونت می‌دهند تا هم از عهده هزینه‌های خود برآیند، هم کمترین فاصله سکونت ممکن از مرکز شهر را داشته باشند. این پدیده در طول زمان باعث می‌شود تا قشر و طبقه خاصی از جامعه که از سطح درآمدیِ پایینی برخوردار بوده و با حل مشکل اشتغال دست و پنجه نرم می‌کند، در اطراف شهرها ساکن شود. آمارِ رشد منفیِ جمعیت در محدوده مرکزی کلانشهر تهران و رشد 5درصدی جمعیت در حومه پایتخت، گواهی بر همین مدعاست.
گستره جغرافیایی مسئله حاشیه‌نشینی به تهران محدود نمی‌شود و سایر کلانشهرها و شهرهای بزرگ کشور نیز با این پدیده درگیرند. برای نمونه و مطابق با آمار ستاد بازآفرینی شهری وزارت راه و شهرسازی، در کلانشهر مشهد 30درصد از جمعیت شهر به میزان جمعیتی بیش از یک میلیون نفر و 34درصد از مساحت شهر، حاشیه‌نشین‌اند.
اگرچه معضل حاشیه‌نشینی در سال‌های اخیر به بزرگ معضل کلانشهرهای کشور تبدیل شده است، اما ایجاد این پدیده و مقابله با آن از سال‌ها پیش در دستور کار متولیان امر قرار داشته است. طبق قانون برنامه چهارم و پنجم توسعه، دولت موظف بوده که هر ساله 10درصد از معضل حاشیه‌نشینی را رفع کند تا این مسئله ریشه‌کن شود. اما بر اساس آمار و ارقامی که دستگاه‌های ذی‌مدخل در موضوع حاشیه‌نشینی ارائه می‌دهند، این اهداف نه تنها محقق نشده، بلکه نقطه مقابل آن‌ها به وقوع پیوسته است. بنا بر آماری که وزارت کشور و معاونت ساماندهی امور جوانان وزارت ورزش در سال 95 ارائه داده‌اند، بیش از 11میلیون حاشی نشین در کشور داریم که 3میلیون نفر از آن‌ها را جوانان تشکیل می‌دهند.
قوه قانونگذار مدیریت شهری تهران نیز به سهم وظایف خود و در مقیاس محلی سعی کرده است که به این موضوع ورود کند. شورای سوم شهر تهران مصوبه‌ای با عنوان «استفاده از ظرفیت همکاری و مشارکت شهرداری تهران در پیشگیری و کاهش آسیب‌های اجتماعی شهر تهران» به تاریخ 1/8/1390 داشته است که حاوی 3ماده و 4 تبصره و خلاصه آن به قرار ذیل است:در ماده یک این مصوبه از دولت، قوه قضاییه، مجلس و سازمان صدا و سیما درخواست می‌شود که در این زمینه اقداماتی را متناسب با حوزه وظایف و اختیارات خود انجام دهند.
در ماده دوم این مصوبه، شهرداری تهران موظف است تا طی همکاری با سازمان بهزیستی و نیروی انتظامی، اقداماتی را به قرار ذیل در جهت پیشگیری، کاهش و مبارزه با آسیب‌های اجتماعی در شهر تهران انجام دهد:
الف) در حوزه مطالعات:
• ارزیابی جامع و علمی در خصوص آسیب‌های اجتماعی
• تهیه اطلس آسیب‌شناسی محله‌های شهر تهران و تعیین نقاط پر خطر اجتماعی
• انجام مطالعات تطبیقی و بهره‌برداری از پژوهش‌ها و تجارب سیاست گذاری و برنامه‌ریزی در کشورهای موفق
• حمایت از پژوهش کاربردی در حوزه آسیب‌های اجتماعی
ب) در حوزه اجرایی:
• تاسیس و راه‌اندازی مرکز نوسانات آسیب‌ها و ناهنجاری‌های اجتماعی
اشتغال‌زایی با رویکرد حمایتی/ کارآفرینی و آموزش‌های حرفه‌ای متناسب با بازار کار/ توانمندسازی فرهنگی شهروندان به ویژه جوانان در مناطق و محلات شهری پر خطر/ اجرای برنامه‌های ویژه فرهنگی، اجتماعی و خدمات پیشگیرانه در سکونتگاه‌های غیر رسمی شهری/ کاهش آسیب در گروه‌های آسیب‌دیده و در معرض آسیب اجتماعی مانند کودکان خیابانی، زنان در معرض خشونت، افراد نیازمند، خانواده‌های بی‌سرپناه و بی‌خانمان‌ها. در ماده سوم این مصوبه قید شده که به منظور برنامه‌ریزی و هماهنگی مطلوب بین دستگاه‌های مرتبط، کمیته برنامه‌ریزی و نظارت با عضویت اعضای ذیل تشکیل می‌شود:
1.رئیس کمیسیون فرهنگی اجتماعی شورای اسلامی شهر تهران به عنوان رئیس کمیته/ 2.معاون فرهنگی، اجتماعی شهرداری تهران به عنوان دبیر کمیته/ 3.مدیر عامل سازمان رفاه، خدمات و مشارکت‌های اجتماعی شهرداری تهران / 4.نماینده دادگستری استان تهران / 5.رئیس سازمان بهزیستی استان تهران / 6.فرمانده نیروی انتظامی تهران بزرگ / 7.رئیس کمیته امداد امام خمینی استان تهران / 8.رئیس آموزش و پرورش شهر تهران / 9.روسای دانشگاه‌های علوم پزشکی تهران و شهید بهشتی / 10.دو نفر از دبیران شورایاری‌های مناطق / 11.دو نفر نماینده از سازمان‌های مردم نهاد مرتبط / 12.دو نفر از صاحب نظران و اساتید دانشگاهی
نکته مهم در مصوبه مذکور، تبصره چهارم آن است. در این تبصره شورای شهر، شهرداری تهران را موظف کرده است که گزارش حسن اجرای این مصوبه را هر شش ماه یک بار همراه با شناسایی نقاط ضعف، قوت و راهکارها و نوع و میزان تعامل و همکاری دستگاه‌های مربوط تهیه و به شورای اسلامی شهر تهران ارائه کند. علی رغم وجود این مصرح قانونی، بنده به عنوان نایب رئیس کمیسیون فرهنگی-اجتماعی شورای اسلامی شهر تهران در دوره چهارم که 3 سال نیز از آغاز به کار آن می‌گذرد و قاعدتاً باید در این مدت 6 گزارش در این موضوع دریافت می‌کردم، تا این لحظه گزارشی مشاهده نکرده‌ام. حل معضل حاشیه‌نشینی، به اراده جمعی همه عناصر و بازیگران دخیل در موضوع نیاز دارد. قصور هر یک از آن‌ها در انجام وظایف‌شان نه تنها به حل مسئله کمکی نمی‌کند، بلکه به دلیل خدشه وارد کردن به همکاری میان‌بخشی، باز کردن گره‌های مسئله را دشوارتر می‌کند.

نام:
ایمیل:
* نظر:
پربیننده ترین
آخرین عناوین